Mặt Phật bản mệnh thật hay giả: phân biệt đá tự nhiên, bột đá ép, thủy tinh và nhựa đúc
Trả lời ngắn: Mặt Phật khắc từ đá tự nhiên thường có đường khắc hơi khác nhau giữa các chi tiết, vân đá không lặp lại, cầm lạnh tay lâu hơn và nặng đầm. Mặt đúc từ bột đá ép, thủy tinh hay nhựa thường có đường viền khuôn ở mép, bọt khí tròn bên trong, màu đều tăm tắp và nhiều chiếc giống hệt nhau. Không có phép thử tại nhà nào chắc chắn tuyệt đối; món giá trị cao thì nên có giấy kiểm định của phòng thí nghiệm đá quý.
Vì sao mặt Phật bản mệnh hay bị làm giả
Mặt Phật bản mệnh là món hộ mệnh được mua nhiều nhất, lại thường được mua làm quà, nên người mua ít khi soi kỹ. Một mặt khắc tay từ ngọc hay thạch anh tốn công thợ cả ngày, trong khi một khuôn đúc có thể ra hàng trăm chiếc trong một buổi. Chênh lệch chi phí lớn như vậy khiến mặt đúc bột đá, thủy tinh hay nhựa được rao là "đá tự nhiên" rất phổ biến. Bản thân mặt đúc không có lỗi gì nếu được bán đúng tên và đúng giá. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ người mua trả tiền đá tự nhiên mà nhận về vật liệu khác.
Bốn nhóm chất liệu hay gặp trên thị trường
Mặt Phật bán ngoài thị trường thường rơi vào bốn nhóm. Nhóm thứ nhất là đá tự nhiên khắc nguyên khối: ngọc phỉ thúy, ngọc bích nephrite, thạch anh, mã não, obsidian. Nhóm thứ hai là bột đá ép: đá vụn nghiền mịn trộn keo, đổ khuôn rồi đánh bóng. Nhóm thứ ba là thủy tinh pha màu, đúc khuôn hoặc ép nóng. Nhóm thứ tư là nhựa, resin, có khi pha bột đá cho nặng tay. Ngoài ra còn loại đá tự nhiên nhưng đã nhuộm màu hoặc tẩm keo, nằm giữa thật và giả, cần nói rõ khi bán.
Soi đường khắc: tay thợ khác khuôn đúc ở đâu
Lấy kính lúp 10 lần hoặc dùng chế độ phóng to của điện thoại để soi các nét khắc. Mặt khắc tay hoặc khắc máy trên đá thật có nét sắc nhưng không hoàn toàn giống nhau giữa hai bên đối xứng, đáy rãnh có vết mài nhỏ. Mặt đúc khuôn có nét tròn đều, đáy rãnh nhẵn như nhau, góc cạnh hơi mềm vì vật liệu chảy vào khuôn. Nếu đặt hai chiếc "cùng mẫu" cạnh nhau mà chúng giống hệt từng chi tiết nhỏ, khả năng cao là hàng đúc.
Nhìn mép và mặt sau mặt Phật
Hàng đúc thường để lại dấu vết ở chỗ hai nửa khuôn ghép lại: một đường gờ mảnh chạy quanh mép, dù đã được mài vẫn còn vệt. Mặt sau của mặt đúc hay phẳng lì, đôi khi hơi lõm ở giữa do vật liệu co lại khi nguội. Mặt đá khắc thật thường có mặt sau được mài cong nhẹ, đôi chỗ còn vết mài theo một hướng. Lỗ xỏ dây cũng nói lên nhiều điều: lỗ khoan trên đá thật thường có mép hơi sứt li ti, lỗ đúc sẵn thì tròn trơn.
Bọt khí: dấu hiệu rõ nhất của thủy tinh và nhựa
Soi mặt Phật trước nguồn sáng mạnh. Thủy tinh và nhựa đúc rất hay có bọt khí tròn, nhỏ như đầu kim, nằm lơ lửng bên trong. Đá tự nhiên cũng có bao thể, nhưng đó thường là tinh thể nhỏ, vết rạn, đám mây mờ có hình dạng không đều, không phải những quả cầu tròn trịa. Thấy nhiều bọt tròn thì gần như chắc chắn không phải đá tự nhiên. Không thấy bọt cũng chưa kết luận được gì, vì thủy tinh tốt có thể rất trong.
Vân và màu: đá tự nhiên không đều tăm tắp
Đá tự nhiên hình thành qua hàng triệu năm nên màu thường loang, có chỗ đậm chỗ nhạt, có vân, có đốm. Mặt Phật bột đá ép thì màu rất đều, đôi khi thấy rõ những hạt vụn nhỏ nằm trong nền keo, giống như bánh có mè. Mặt nhuộm màu thường dồn màu vào các vết nứt và khe khắc, chỗ rãnh đậm hơn chỗ phẳng. Một chiếc mặt "ngọc xanh" xanh đều như kẹo, giá lại rẻ, nên được soi kỹ.
Cầm tay: độ lạnh và trọng lượng
Đá tự nhiên dẫn nhiệt tốt hơn nhựa, nên áp vào má hay cổ tay sẽ thấy mát lạnh và giữ lạnh lâu hơn vài giây. Nhựa ấm lên rất nhanh theo tay. Thủy tinh cũng mát, nên phép thử này chỉ loại được nhựa, không loại được thủy tinh. Về trọng lượng, ngọc phỉ thúy và nhiều loại đá nặng đầm so với kích thước, trong khi nhựa nhẹ bất thường. Muốn chắc hơn, có thể cân bằng cân tiểu ly nhà bếp rồi so với chiếc cùng cỡ mà mình biết rõ chất liệu.
Những phép thử nên tránh vì làm hỏng mặt Phật
Trên mạng hay truyền nhau đốt bật lửa, cào bằng dao, nhỏ axit hay thả vào nước nóng để thử. Những cách này vừa không chính xác vừa có thể làm hỏng món đồ, nhất là ngọc đã tẩm keo hay đá có vết nứt sẵn. Với một vật mang hình Phật, dùng lửa và dao để thử cũng là điều nhiều người thấy không phải phép. Nếu cần chắc chắn, mang tới phòng thí nghiệm đá quý; họ kiểm bằng khúc xạ kế, tỷ trọng, quang phổ mà không làm trầy món đồ.
Giá bán nói lên điều gì
Giá không phải bằng chứng, nhưng là tín hiệu. Một mặt Phật bằng ngọc phỉ thúy loại A, khắc đẹp, không thể có giá ngang một bữa ăn. Ngược lại, giá cao cũng không bảo đảm là thật, vì có nơi đẩy giá lên để tạo cảm giác hàng xịn. Cách an toàn là hỏi rõ chất liệu, hỏi có xử lý gì không, và yêu cầu ghi đúng điều đó lên hóa đơn. Người bán đàng hoàng sẽ không ngại ghi.
Những câu nên hỏi người bán trước khi mua
Có năm câu hỏi đơn giản: mặt này làm từ đá gì; đá có nhuộm, tẩm keo hay ép không; khắc tay, khắc máy hay đúc; có giấy kiểm định không và của phòng thí nghiệm nào; nếu kiểm định ra khác lời mô tả thì xử lý ra sao. Người bán trả lời mơ hồ kiểu "đá phong thủy cao cấp", "đá tự nhiên đã được làm đẹp" mà không nói rõ là gì thì nên dè chừng.
Mặt đúc không xấu, chỉ cần được bán đúng tên
Một mặt Phật bằng bột đá ép hay thủy tinh vẫn có thể đẹp, bền, giá dễ chịu, hợp với người muốn đeo hằng ngày mà không lo va đập. Với người đeo vì lòng kính Phật, chất liệu không phải là điều quyết định. Điều cần tránh chỉ là trả giá của đá quý cho vật liệu rẻ, hoặc tin rằng chất liệu đắt thì "linh" hơn. Biết rõ mình đang mua gì giúp chọn đúng món cho đúng nhu cầu.
Giữ giấy tờ và ảnh của mặt Phật đã mua
Khi mua món có giá trị, nên chụp ảnh rõ cả hai mặt, chụp cận đường khắc và lưu cùng hóa đơn, giấy kiểm định. Việc này giúp đối chiếu khi mang đi bọc vàng, sửa khoen, hoặc khi cần đổi trả. Nhiều trường hợp mặt Phật bị đánh tráo ở tiệm sửa không rõ nguồn gốc; có ảnh cũ trong tay thì dễ phát hiện và dễ nói chuyện hơn.
Tóm lại
Phân biệt mặt Phật bản mệnh không cần dụng cụ đắt tiền: soi đường khắc, mép và mặt sau, tìm bọt khí, xem vân màu, cầm thử độ lạnh và trọng lượng là đã loại được phần lớn hàng đúc rao là đá. Món giá trị cao thì nhờ phòng thí nghiệm kiểm định. Khi xem mặt Phật, có thể tham khảo các mẫu mặt Phật tại Thế Giới Phong Thủy và hỏi rõ chất liệu từng mẫu trước khi chọn.