Mặt ngọc phỉ thúy hộ mệnh loại A, B, C: ngọc tẩy axit, bơm keo, nhuộm màu và cách nhận ra
Trả lời ngắn: Ngọc phỉ thúy loại A là đá tự nhiên chỉ được cắt mài và đánh sáp bề mặt. Loại B đã bị tẩy axit để làm sạch tạp chất rồi bơm keo lấp các khe. Loại C đã nhuộm màu, có thể kèm tẩy axit (B+C). Người mua có thể soi màu dồn vào vết nứt, bề mặt có vân như da cam, tiếng gõ đục, nhưng chỉ giấy kiểm định của phòng thí nghiệm mới khẳng định chắc chắn.
Phỉ thúy và ngọc bích: hai loại thường bị gọi chung là ngọc
Ở Việt Nam, chữ "ngọc" được dùng cho nhiều loại đá xanh. Trong ngành đá quý, hai loại được gọi là ngọc thật là jadeite, tức phỉ thúy, và nephrite, thường gọi là ngọc bích. Phỉ thúy cứng hơn, có ánh thủy tinh, màu xanh từ nhạt tới đậm, đôi khi tím, vàng, trắng. Ngọc bích có ánh mỡ, dai, màu xanh rau trầm. Cách phân loại A, B, C nói trong bài này chủ yếu dùng cho phỉ thúy, loại ngọc làm mặt hộ mệnh giá trị cao nhất.
Ngọc loại A: tự nhiên, chỉ mài và đánh sáp
Ngọc loại A là ngọc tự nhiên, chỉ qua cắt, mài, đánh bóng và phủ lớp sáp mỏng trên bề mặt như tập quán lâu đời. Màu, độ trong và vân đều do tự nhiên. Ngọc loại A có thể đẹp hoặc bình thường, màu đậm hoặc nhạt, giá trải rất rộng tùy chất lượng. Điểm chung là cấu trúc đá còn nguyên, bền theo thời gian, màu không phai. Khi mua mặt ngọc giá trị cao, đây là loại người mua thường muốn có.
Ngọc loại B: tẩy axit rồi bơm keo
Ngọc loại B là ngọc tự nhiên chất lượng thấp, nhiều tạp chất nâu, xám, được ngâm axit để tẩy bẩn, làm cấu trúc rỗng hơn, sau đó bơm keo polime vào lấp đầy. Kết quả là ngọc trong hơn, sáng hơn, màu xanh trông sạch. Nhược điểm là cấu trúc đá đã bị yếu đi, keo có thể ngả vàng theo năm tháng, ngọc giòn và dễ nứt hơn khi va đập. Ngọc loại B có giá thấp hơn nhiều so với loại A cùng vẻ ngoài.
Ngọc loại C và B+C: nhuộm màu
Ngọc loại C là ngọc đã được nhuộm để có màu xanh, tím hoặc màu khác. Nhiều khi ngọc vừa tẩy axit bơm keo vừa nhuộm, gọi là B+C. Màu nhuộm có thể phai khi gặp nắng, nhiệt, hóa chất, và trông thiếu chiều sâu so với màu tự nhiên. Ngọc nhuộm không phải hàng giả theo nghĩa thay chất liệu, nhưng giá trị và độ bền khác xa ngọc tự nhiên, nên cần được bán đúng tên.
Dấu hiệu thứ nhất: màu dồn theo vết nứt
Soi mặt ngọc dưới đèn mạnh bằng kính lúp. Ở ngọc nhuộm, màu thường đậm hơn dọc theo các vết nứt, khe hạt, giống như mạng nhện màu xanh len vào thân đá. Màu tự nhiên thì phân bố theo đám, theo vân, không chạy theo vết nứt. Một mặt ngọc xanh đều như kẹo, trong vắt, không có vân, kèm giá vừa phải là trường hợp cần soi kỹ nhất.
Dấu hiệu thứ hai: bề mặt như vỏ cam
Ngọc loại B sau khi tẩy axit có bề mặt mang những vết lõm li ti, khi đánh bóng phản chiếu ánh sáng không phẳng mà gợn như vỏ cam. Nghiêng mặt ngọc dưới đèn, nhìn ánh phản xạ trên bề mặt: ngọc loại A thường cho ánh phản chiếu mượt, ngọc B có thể thấy các vết rỗ nhỏ. Dấu hiệu này cần kinh nghiệm và kính lúp tốt, người mới có thể chưa nhận ra ngay.
Dấu hiệu thứ ba: tiếng gõ và độ nặng
Thợ ngọc lâu năm hay gõ nhẹ hai mặt ngọc vào nhau hoặc treo vòng ngọc lên gõ để nghe tiếng. Ngọc loại A thường cho tiếng trong, ngân; ngọc bơm keo cho tiếng đục hơn vì keo hút âm. Đây là kinh nghiệm hữu ích nhưng không tuyệt đối, phụ thuộc hình dáng, kích cỡ và người nghe. Không nên gõ mạnh vì dễ làm mẻ. Với mặt hộ mệnh nhỏ, phép thử tiếng gần như không áp dụng được.
Vì sao giấy kiểm định mới là căn cứ chắc
Phòng thí nghiệm đá quý dùng quang phổ hồng ngoại để phát hiện keo polime, dùng kính hiển vi để xem cấu trúc bị tẩy, dùng quang phổ hấp thụ để nhận màu nhuộm. Những thiết bị này cho kết luận rõ ràng mà mắt thường không làm được. Với mặt ngọc giá trị cao, nên mua kèm giấy kiểm định, hoặc thỏa thuận được mang đi kiểm định trước khi trả hết tiền.
Đọc giấy kiểm định mặt ngọc
Giấy kiểm định ngọc thường ghi tên khoáng vật là jadeite hay nephrite, mô tả màu, kích thước, trọng lượng và quan trọng nhất là dòng nhận xét về xử lý: tự nhiên, không phát hiện xử lý, hay có tẩm polime, có nhuộm màu. Chữ "natural jadeite" mà kèm "impregnated" hay "dyed" thì không phải loại A. Nên giữ giấy cùng ảnh chụp mặt ngọc để đối chiếu khi đem bọc vàng hay sửa.
Ngọc nhân tạo và đá giả ngọc
Ngoài ngọc xử lý còn có những vật liệu không phải ngọc được bán dưới tên ngọc: thủy tinh xanh, nhựa, aventurine, chalcedony nhuộm xanh, serpentine, đá cẩm thạch nhuộm. Chúng có thể đẹp nhưng không phải phỉ thúy. Dấu hiệu là độ cứng, tỷ trọng khác, và với thủy tinh thì có bọt khí. Người bán đàng hoàng sẽ ghi đúng tên đá thay vì gọi chung là "ngọc".
Giữ gìn mặt ngọc để không hỏng keo, không phai màu
Ngọc loại A khá bền nhưng vẫn kỵ va đập mạnh. Ngọc loại B, C cần giữ kỹ hơn: tránh nhiệt độ cao như xông hơi, nước nóng; tránh hóa chất tẩy rửa, nước hoa; tránh phơi nắng gắt lâu ngày vì keo có thể ngả vàng và màu nhuộm có thể nhạt đi. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, cất trong túi vải riêng, không để chung với đồ kim loại cứng.
Ngọc xử lý có nên mua không
Ngọc loại B, C không phải là thứ cấm kỵ. Với người muốn một mặt ngọc xanh đẹp để đeo dịp thường, giá phải chăng, ngọc xử lý có thể là lựa chọn hợp lý, miễn là biết rõ và trả giá đúng. Rủi ro chỉ xảy ra khi người mua tưởng đó là ngọc loại A rồi trả giá của loại A. Minh bạch về xử lý là điều đầu tiên nên đòi ở người bán.
Câu hỏi nên hỏi khi mua mặt ngọc
Nên hỏi: đây là jadeite hay nephrite; loại A, B hay C; có giấy kiểm định không, của phòng thí nghiệm nào; nếu mang đi kiểm định mà kết quả khác thì đổi trả thế nào. Nên ghi các câu trả lời lên hóa đơn. Người bán ngập ngừng trước những câu hỏi rất cơ bản này là tín hiệu nên dừng lại.
Ngọc phỉ thúy ánh đèn vàng và ánh sáng tự nhiên
Ở tiệm, mặt ngọc thường được soi dưới đèn vàng ấm, làm màu xanh trông đậm và tươi hơn. Mang ra ánh sáng tự nhiên gần cửa sổ, nhiều mặt ngọc lộ ra sắc xám hoặc ngả vàng. Ngọc tẩm keo dưới đèn tia cực tím đôi khi phát quang xanh trắng, một gợi ý mà phòng thí nghiệm hay dùng, nhưng không đủ để kết luận một mình. Xem dưới nhiều nguồn sáng giúp đánh giá đúng màu trước khi trả tiền.
Tóm lại
Loại A là ngọc tự nhiên, loại B đã tẩy axit bơm keo, loại C đã nhuộm. Màu dồn theo vết nứt, bề mặt gợn như vỏ cam, tiếng gõ đục là những gợi ý, còn kết luận chắc thì cần giấy kiểm định. Khi chọn mặt ngọc hộ mệnh, có thể tham khảo các mẫu ngọc phỉ thúy tại Thế Giới Phong Thủy và hỏi rõ loại ngọc, giấy tờ kèm theo trước khi quyết định.