Hổ phách, ngọc trai, san hô làm vật hộ mệnh: phân biệt với nhựa, copal và hàng nhuộm ép
Trả lời ngắn: Hổ phách thật nhẹ, ấm tay, thường có bọt khí và bao thể tự nhiên không đều; nhựa giả cũng nhẹ nhưng bao thể "đẹp quá mức", còn copal là nhựa cây trẻ dễ dính và nứt. Ngọc trai thật cọ nhẹ vào răng thấy ráp, hạt không hoàn toàn đều; ngọc trai nhựa hoặc thủy tinh phủ thì trơn láng, lớp phủ bong ở lỗ xỏ. San hô thật có vân sọc dọc, san hô ép nhuộm thì màu đều, vân lấm tấm hạt.
Ba chất liệu hữu cơ, ba cách làm giả
Khác với thạch anh hay ngọc là khoáng vật, hổ phách là nhựa cây hóa thạch, ngọc trai hình thành trong con trai, san hô là bộ xương của sinh vật biển. Chúng mềm hơn đá, nhẹ hơn, và được làm giả bằng những vật liệu cũng nhẹ như nhựa, thủy tinh phủ, bột ép. Vì mềm, những phép thử mạnh tay rất dễ làm hỏng, nên bài này chỉ nêu những cách nhẹ nhàng.
Hổ phách thật: nhẹ, ấm và có bao thể tự nhiên
Hổ phách là nhựa cây đã hóa thạch qua hàng triệu năm. Cầm lên thấy nhẹ, ấm tay, không lạnh như đá. Bên trong thường có bọt khí, vết nứt hình đĩa nhỏ gọi là "vảy mặt trời" sau xử lý nhiệt, đôi khi mẩu thực vật. Bao thể tự nhiên phân bố ngẫu nhiên. Màu từ vàng mật, cam tới nâu đỏ. Hổ phách xanh, hổ phách đỏ đậm có thể tự nhiên hoặc đã qua xử lý, cần hỏi rõ.
Copal và nhựa giả hổ phách
Copal là nhựa cây chưa hóa thạch đủ lâu, trông rất giống hổ phách nhưng mềm hơn, dễ nứt rạn bề mặt theo thời gian, và để lâu có thể hơi dính. Nhựa tổng hợp giả hổ phách thường có "côn trùng" nằm chính giữa, nguyên vẹn, tư thế đẹp như đặt vào. Bao thể quá hoàn hảo và màu quá đều là dấu hiệu nên nghi. Hổ phách ép từ vụn hổ phách cũng có, thường thấy ranh giới các mảnh và bọt khí kéo dài.
Phép thử nước muối và vì sao nên cẩn thận
Hổ phách có tỷ trọng thấp, nổi trong nước muối đậm đặc, còn nhiều loại nhựa và thủy tinh thì chìm. Phép thử này có cơ sở, nhưng chỉ dùng được với hổ phách rời, không có khung kim loại, và phải rửa sạch muối ngay sau đó. Copal cũng nổi, nên phép thử không tách được hổ phách khỏi copal. Thử bằng kim nóng, bằng cồn, bằng axeton được truyền trên mạng thì nên tránh vì làm hỏng bề mặt.
Ngọc trai thật: phép thử cọ răng
Ngọc trai thật, cả nuôi cấy lẫn tự nhiên, có bề mặt cấu tạo từ các lớp xà cừ xếp chồng. Cọ nhẹ hạt ngọc vào cạnh răng sẽ thấy hơi ráp như cát mịn. Ngọc trai nhựa hoặc thủy tinh phủ lớp ngọc trai nhân tạo thì trơn láng. Phép thử này nhẹ, không làm hỏng ngọc nếu cọ nhẹ. Ngoài ra, ngọc trai thật trong một chuỗi thường có chút khác biệt về độ tròn, độ bóng.
Lỗ xỏ ngọc trai nói nhiều điều
Soi lỗ xỏ bằng kính lúp. Ở ngọc trai thật, mép lỗ sắc, nhìn vào thấy lớp xà cừ và đôi khi nhân ở giữa với ngọc nuôi cấy. Ở ngọc trai giả, lớp phủ ngoài thường bong tróc quanh lỗ, lộ lõi thủy tinh hoặc nhựa bên trong. Đây là chỗ bị mài nhiều nhất khi đeo nên dấu vết bong càng rõ theo thời gian.
San hô thật và san hô nhuộm, ép
San hô quý màu đỏ, hồng có vân sọc dọc li ti, nhìn như thớ gỗ rất mịn, đôi khi có lỗ nhỏ tự nhiên. San hô tre và san hô xốp thường được nhuộm đỏ để giả san hô quý, màu đậm dồn ở lỗ và vết nứt. San hô ép từ bột trộn keo thì màu đều, không có vân sọc liền mạch. Nhựa và thủy tinh đỏ cũng hay được gọi là san hô, nhẹ hoặc nặng khác thường.
Lưu ý bảo tồn khi mua san hô
Nhiều loài san hô được bảo vệ, việc khai thác, mua bán, vận chuyển qua biên giới chịu quy định chặt. Trước khi mua san hô quý, nên hỏi nguồn gốc, giấy tờ hợp pháp; khi mang ra nước ngoài, nên tìm hiểu quy định của nơi đến. Với người muốn màu đỏ hộ mệnh, có thể cân nhắc đá đỏ như ruby, garnet, mã não đỏ thay cho san hô.
Độ bền của chất liệu hữu cơ
Hổ phách mềm, dễ trầy, kỵ nhiệt độ cao và dung môi. Ngọc trai rất kỵ mồ hôi, nước hoa, kem dưỡng, giấm, chanh, những chất có thể ăn mòn lớp xà cừ. San hô xốp, kỵ axit và hóa chất tẩy rửa. Vì thế dân gian có câu "đeo ngọc trai sau cùng, tháo ra trước tiên": xịt nước hoa, thoa kem xong mới đeo, về nhà tháo ra trước khi rửa mặt.
Cách lau và cất giữ
Lau hổ phách, ngọc trai, san hô bằng khăn mềm hơi ẩm, sau đó lau khô. Không ngâm nước lâu, không dùng máy siêu âm, không dùng nước rửa trang sức có hóa chất. Cất riêng trong túi vải mềm, không để chung với đá cứng hay kim loại. Chuỗi ngọc trai nên được xỏ lại định kỳ vì dây lụa giãn theo thời gian.
Hỏi gì trước khi mua
Với hổ phách, hỏi có phải hổ phách hóa thạch hay copal, có xử lý nhiệt, ép không. Với ngọc trai, hỏi nuôi cấy hay tự nhiên, nước ngọt hay nước mặn, có nhuộm màu không. Với san hô, hỏi loài san hô, có nhuộm, ép không, nguồn gốc hợp pháp không. Người bán nghiêm túc trả lời được những câu này và ghi lên hóa đơn.
Trẻ nhỏ và chất liệu hữu cơ
Vòng hổ phách mọc răng cho trẻ từng được quảng cáo nhiều, nhưng các tổ chức nhi khoa đã cảnh báo nguy cơ hóc nghẹn và thắt cổ khi trẻ đeo vòng cổ, vòng tay hạt nhỏ. Không có bằng chứng vòng hổ phách giảm đau mọc răng. Với trẻ nhỏ, an toàn luôn đặt trước mọi niềm tin.
Ngọc trai nước ngọt, nước mặn và ngọc trai nhuộm màu
Ngọc trai nước ngọt thường có giá dễ chịu, hình dạng ít tròn hoàn hảo, màu trắng, hồng, tím nhạt. Ngọc trai nước mặn như Akoya, South Sea, Tahiti có giá cao hơn, độ bóng khác. Ngọc trai đen, xanh ánh kim rực mà giá rẻ có thể đã được nhuộm màu. Ngọc trai nhuộm vẫn là ngọc thật nhưng màu có thể phai và giá trị thấp hơn ngọc màu tự nhiên. Hỏi rõ loại ngọc và có nhuộm không trước khi mua.
Hổ phách xử lý nhiệt, hổ phách màu xanh và đỏ đậm
Phần lớn hổ phách trên thị trường đã qua xử lý nhiệt để trong hơn hoặc đậm màu hơn, tạo ra các vết "vảy mặt trời" lấp lánh. Xử lý nhiệt là phổ biến và chấp nhận được nếu được nói rõ. Hổ phách xanh dương tự nhiên rất hiếm; phần lớn hổ phách xanh rực rẻ là đã phủ màu ở mặt sau hoặc là nhựa. Hổ phách đỏ sẫm cũng hay là kết quả của nung nhiệt. Biết điều này giúp đặt câu hỏi đúng khi chọn.
Tóm lại
Hổ phách thật nhẹ, ấm, có bao thể ngẫu nhiên; ngọc trai thật cọ răng thấy ráp, lỗ xỏ không bong lớp phủ; san hô thật có vân sọc dọc. Những chất liệu này mềm, cần thử nhẹ tay và giữ gìn kỹ. Nếu muốn một món màu ấm thay cho san hô, có thể tham khảo trang sức phong thủy tại Thế Giới Phong Thủy và hỏi rõ chất liệu từng mẫu.