Giữ gìn ngọc phỉ thúy, ngọc bích đeo lâu năm: tránh va đập, nhiệt độ, hóa chất và chuyện "ngọc nuôi người"
Trả lời ngắn: ngọc phỉ thúy và ngọc bích nephrite rất dai, khó trầy nhưng vẫn vỡ khi va mạnh vào nền cứng, nhất là vòng ngọc. Giữ ngọc bằng cách tránh va đập, tránh sốc nhiệt đột ngột, tránh hóa chất, nước hoa, chất tẩy; lau bằng khăn mềm hơi ẩm, rửa nhẹ nước ấm khi cần; cất riêng khỏi đá cứng và kim loại. Ngọc đã tẩm nhựa, nhuộm màu cần cẩn thận hơn với nhiệt và hóa chất.
Ngọc phỉ thúy và ngọc bích: hai loại khác nhau
Trong thương mại, chữ "ngọc" dùng cho nhiều loại đá. Hai loại được coi là ngọc thật trong giới đá quý là phỉ thúy (jadeite) và ngọc bích (nephrite). Cả hai đều có cấu trúc sợi đan xen nên rất dai, khó vỡ hơn nhiều đá cùng độ cứng. Phỉ thúy có độ cứng khoảng 6,5 tới 7, ngọc bích khoảng 6 tới 6,5. Biết món mình là loại nào, có qua xử lý hay không, giúp chọn cách giữ phù hợp; chuyện phân biệt thật giả được bàn ở chuyên mục riêng.
Va đập: kẻ thù lớn nhất của vòng ngọc
Ngọc dai nhưng không phải không vỡ. Vòng ngọc đập vào bàn đá, bồn rửa, sàn gạch, khung cửa kim loại có thể nứt hoặc vỡ đôi. Người đeo vòng ngọc nên tập thói quen để ý tay khi vịn cầu thang, lau bếp, đóng cửa xe. Tháo vòng khi làm việc nhà, tập thể thao, bế con nhỏ hay khuân đồ. Vết nứt nhỏ có thể lan dần, nên khi va mạnh hãy kiểm tra kỹ dưới đèn.
Sốc nhiệt: đột ngột nóng lạnh
Ngọc chịu nhiệt khá tốt, nhưng thay đổi nhiệt độ đột ngột có thể làm vết nứt sẵn bên trong lan ra, nhất là với ngọc đã tẩm nhựa. Tránh ngâm vòng ngọc vào nước sôi, đặt cạnh bếp lửa, rồi lập tức nhúng nước lạnh. Đi tắm nước nóng, xông hơi, nên tháo ngọc. Phơi ngọc dưới nắng gắt rồi để vào chỗ lạnh cũng không nên. Nhiệt độ thay đổi từ từ trong sinh hoạt bình thường thì không đáng lo.
Hóa chất làm mờ ngọc
Bề mặt ngọc được đánh bóng, có khi được phủ sáp để bóng hơn. Nước hoa, kem dưỡng, cồn sát khuẩn, chất tẩy rửa làm mất lớp bóng, khiến ngọc trông mờ, khô. Ngọc đã tẩm axit và nhựa để làm trong, làm đẹp màu càng nhạy với hóa chất và nhiệt; nhựa tẩm có thể ố vàng theo thời gian. Áp dụng quy tắc đeo sau cùng, tháo trước tiên: thoa kem, xịt nước hoa xong mới đeo ngọc.
Vệ sinh ngọc nhẹ nhàng
Lau ngọc hằng ngày bằng khăn mềm, khô hoặc hơi ẩm. Khi bám bẩn, rửa nhanh bằng nước ấm với chút xà phòng dịu, dùng bàn chải lông mềm cho khe chạm khắc, xả sạch, lau khô ngay. Không dùng máy siêu âm, hơi nước nóng, chất tẩy mạnh, chất mài. Mặt ngọc bọc vàng không ngâm cả mặt, chỉ lau. Ngọc sạch sẽ trông trong và tươi hơn, đơn giản là vì bỏ được lớp bụi dầu bám trên bề mặt.
Chuyện "đeo lâu ngọc trong hơn", "ngọc nuôi người"
Nhiều người truyền rằng ngọc đeo lâu sẽ trong hơn, xanh hơn nhờ "hấp thụ khí người", và ngọc "nuôi" người đeo. Về vật lý, ngọc tự nhiên không đổi cấu trúc khi đeo. Cảm giác ngọc bóng, trong hơn sau thời gian đeo đến từ việc bề mặt được ma sát nhẹ với da, quần áo và một lớp dầu tự nhiên mỏng, làm ánh sáng phản chiếu đều hơn. Đó là thật, nhưng lý do là bề mặt, không phải ngọc thay đổi bên trong. Còn chuyện ngọc "nuôi người" là niềm tin, giá trị nằm ở cảm giác bình an của người đeo.
Ngọc đổi màu, vàng ố: dấu hiệu đáng để ý
Ngọc tự nhiên không xử lý giữ màu rất ổn định. Nếu vòng ngọc đeo vài năm mà ngả vàng, xuất hiện vệt ố, hoặc bề mặt có những đường rạn như mạng nhện, có thể ngọc đã được tẩm nhựa và lớp nhựa đang lão hóa. Màu xanh nhạt dần, loang lổ có thể là ngọc nhuộm. Nên mang tới trung tâm kiểm định để biết rõ. Món đã qua xử lý vẫn có thể đeo, chỉ là cần giữ kỹ hơn với nhiệt và hóa chất.
Cất ngọc đúng cách
Cất ngọc trong túi vải mềm hoặc hộp có lót, tách riêng khỏi đá cứng như thạch anh, kim cương, và kim loại sắc cạnh có thể làm xước. Vòng ngọc nên đặt nằm, không chồng nhiều vòng lên nhau. Tránh để ngọc ở nơi quá khô, nóng lâu ngày như cạnh bếp, máy sưởi, hay trong xe đỗ nắng. Ngọc đeo thường xuyên, cất ít, thường giữ được vẻ tươi hơn ngọc cất kỹ trong tủ nhiều năm.
Đeo và tháo vòng ngọc không bị đau, không gãy
Vòng ngọc nguyên khối thường vừa khít, đeo và tháo hơi khó. Dùng túi ni lông mỏng trùm lên bàn tay, hoặc xoa xà phòng, kem dưỡng lên tay cho trơn rồi xoay nhẹ vòng qua các khớp ngón. Làm trên giường hoặc trên khăn dày để lỡ rơi không vỡ. Đừng cố ép vòng quá nhỏ qua tay, vì vừa đau vừa có thể làm nứt vòng khi lực dồn vào một điểm.
Vòng ngọc bị nứt, vỡ: xử lý thế nào
Nếu vòng ngọc nứt, nên ngừng đeo để vết nứt không lan, tránh làm đứt tay khi vỡ hẳn. Thợ kim hoàn có thể bọc kim loại quanh chỗ nứt, gọi là bịt vàng, bịt bạc, vừa giữ vòng vừa tạo điểm nhấn. Vòng vỡ có thể chế lại thành mặt dây, nhẫn hay hạt. Dân gian hay nói ngọc vỡ là "đỡ nạn cho chủ"; cách hiểu ấy giúp lòng nhẹ hơn, không cần coi là điềm xấu.
Ngọc gia truyền: giữ món nhiều đời
Vòng ngọc bà để lại, mặt ngọc mẹ cho thường mang giá trị tinh thần lớn hơn giá thị trường. Với món gia truyền, ghi lại câu chuyện của món đồ, chụp ảnh, lưu giấy kiểm định nếu có. Đeo vào dịp quan trọng, cất kỹ những ngày thường nếu sợ va đập. Khi truyền lại cho con cháu, kèm theo cách giữ gìn, để món đồ tiếp tục bền qua thế hệ sau.
Bảng nhắc giữ ngọc
- Tháo khi làm việc nhà, tập thể thao, tắm nước nóng.
- Đeo sau khi thoa kem, xịt nước hoa.
- Lau khăn mềm mỗi tối.
- Cất riêng, tách khỏi đá cứng và kim loại.
- Kiểm tra vết nứt sau mỗi lần va mạnh.
Mặt ngọc đeo cổ: dây và khoen
Mặt ngọc đeo cổ thường có lỗ khoan hoặc khung bọc kim loại. Mặt khoan lỗ xỏ dây trực tiếp nên dùng dây mềm như dây dù, dây sáp, dây lụa để không cứa vào miệng lỗ ngọc; dây kim loại cứng cọ lâu có thể làm mẻ mép lỗ. Mặt bọc khung thì kiểm khoen và chấu như đồ vàng bạc. Khi mặt ngọc lắc lư nhiều trên dây, nó dễ va vào cúc áo, khóa kéo, mặt bàn; chọn dây độ dài vừa để mặt nằm yên trên ngực. Tháo mặt ngọc khi ngủ nếu hay trở mình, vì mặt đè dưới người lâu cũng có thể làm khoen biến dạng. Những chi tiết nhỏ này quyết định mặt ngọc có theo mình được hàng chục năm hay không.
Đeo ngọc cùng vòng khác trên một tay
Nhiều người đeo vòng ngọc cùng vòng vàng, vòng đá trên cùng một tay. Các vòng va vào nhau suốt ngày, ngọc tuy cứng vẫn có thể mẻ ở mép khi chạm kim loại hay đá cứng hơn. Nếu thích đeo chồng, nên để vòng ngọc ở tay kia, hoặc chọn vòng kim loại mảnh, bề mặt trơn, ít cạnh sắc khi đeo chung.
Gợi ý chọn ngọc
Nếu đang tìm một món ngọc để đeo lâu năm, có thể tham khảo nhóm ngọc phỉ thúy trên Thế Giới Phong Thủy, hỏi rõ loại ngọc, có qua xử lý hay không, kèm giấy kiểm định nếu có, để giữ gìn đúng cách ngay từ đầu.