Vòng thạch anh thật hay thủy tinh: nhận biết qua bọt khí, vân, màu nung và độ đều của hạt
Trả lời ngắn: Thạch anh tự nhiên thường có vân băng, đám mây mờ hoặc vết rạn nhỏ, màu giữa các hạt hơi khác nhau. Thủy tinh hay có bọt khí tròn, màu đều tuyệt đối, hạt trong vắt không tì vết với giá rẻ bất thường. Citrine vàng cam đậm giá thấp phần lớn là thạch anh tím nung nhiệt. Mẹo hà hơi, dán băng dính hay cào dao đều không đáng tin; món đắt nên đem kiểm định.
Vì sao thạch anh hay bị thay bằng thủy tinh
Thạch anh và thủy tinh có chung gốc silic điôxít, nhìn qua rất giống nhau: đều trong, đều bóng, nhuộm màu dễ. Khác biệt nằm ở cấu trúc: thạch anh là tinh thể, các nguyên tử xếp theo trật tự; thủy tinh là vô định hình, nấu chảy rồi làm nguội. Thủy tinh rẻ, đúc hạt hàng loạt, màu sắc tùy ý. Vì vậy một chuỗi "thạch anh tím" hay "thạch anh hồng" giá rẻ trôi nổi có khả năng cao là thủy tinh pha màu.
Bọt khí và bao thể: nhìn vào bên trong hạt
Cầm chuỗi vòng soi trước đèn hoặc cửa sổ sáng, dùng kính lúp hay camera điện thoại phóng to. Thủy tinh hay có bọt khí tròn hoặc hơi dẹt, đôi khi xếp thành vệt xoáy. Thạch anh tự nhiên có bao thể dạng mây mờ, vết rạn như mặt băng, đôi khi là tinh thể khoáng khác nằm bên trong. Bao thể của đá thật trông "lộn xộn", không tròn trịa. Một hạt trong vắt, sạch tuyệt đối thì có thể là thạch anh loại rất cao hoặc là thủy tinh, cần thêm dấu hiệu khác.
Màu sắc: thật thì loang, giả thì đều
Thạch anh tím tự nhiên thường có màu đậm nhạt theo dải, gọi là vân màu, có hạt tím đậm, có hạt nhạt hơn. Thạch anh hồng thường hơi đục sữa, màu hồng phấn nhẹ. Thủy tinh pha màu cho màu đều đến từng hạt, rất rực, đôi khi rực quá mức tự nhiên. Một chuỗi mười mấy hạt giống nhau như in là dấu hiệu nên xem kỹ. Riêng đá nhuộm thì màu dồn vào các vết nứt, nhìn kỹ thấy những sợi màu đậm chạy theo vết rạn.
Citrine vàng cam: phần lớn là thạch anh tím nung
Citrine tự nhiên khá hiếm, màu vàng nhạt như rượu vang trắng. Phần lớn citrine vàng cam, vàng nâu đậm trên thị trường là thạch anh tím đã nung nhiệt. Đá nung vẫn là thạch anh thật, chỉ đổi màu do xử lý, nên không phải hàng giả, nhưng cần được gọi đúng tên. Dấu hiệu thường gặp là màu đậm ở các đỉnh hoặc mép, phía gốc trắng đục, và giá thấp hơn nhiều so với citrine tự nhiên.
Thạch anh tóc và thạch anh có hạt đen
Thạch anh tóc vàng, tóc đen có những sợi khoáng vật mảnh nằm trong lòng đá. Hàng giả thường dùng thủy tinh có sợi kim loại hoặc sợi màu nhúng vào, các sợi thẳng tắp, đều nhau, phân bố đẹp quá mức. Sợi tóc thật thường mảnh như tơ, có sợi cong, có sợi gãy, phân bố ngẫu nhiên. Cách soi tốt nhất là xoay hạt dưới đèn mạnh và quan sát sợi có xuyên tự nhiên trong lòng đá hay chỉ nằm ở một lớp.
Độ đều của hạt và lỗ xỏ
Hạt thủy tinh đúc thường tròn đều tuyệt đối, kích thước giống hệt nhau, lỗ xỏ trơn nhẵn. Hạt thạch anh mài từ đá thô thường có sai lệch nhỏ về đường kính, đôi khi hơi méo, lỗ khoan có mép sứt li ti. Đây không phải dấu hiệu chắc chắn vì máy mài hiện đại cũng cho hạt khá đều, nhưng khi kết hợp với các dấu hiệu khác sẽ giúp nghiêng về một hướng.
Độ lạnh, độ nặng và tiếng va
Thạch anh dẫn nhiệt tốt hơn thủy tinh một chút, cầm lên má thấy mát lâu hơn, nhưng sự khác biệt nhỏ, khó dùng làm chuẩn. Tỷ trọng thạch anh khoảng 2,65, thủy tinh thông thường dao động quanh mức này, nên cân cũng không tách được. Một số người cọ hai hạt vào nhau nghe tiếng; cách này phụ thuộc kinh nghiệm và dễ làm trầy hạt. Các phép thử cảm giác chỉ nên dùng để gợi ý, không dùng để kết luận.
Kính phân cực: phép thử tại nhà đáng tin hơn cả
Thạch anh là tinh thể nên có tính lưỡng chiết, còn thủy tinh thì không. Có thể thử bằng hai miếng kính phân cực, ví dụ hai mắt kính râm phân cực đặt chéo nhau, hoặc màn hình điện thoại làm nguồn sáng phân cực với một mắt kính phân cực phía trên. Đặt hạt vào giữa rồi xoay: thạch anh sẽ sáng tối thay đổi khi xoay, thủy tinh thường tối đều. Phép thử này cần làm cẩn thận, hạt nhỏ và nhiều vết rạn có thể cho kết quả khó đọc.
Những mẹo truyền miệng không đáng tin
Hà hơi xem hơi nước tan nhanh hay chậm, dán băng dính, chà lên giấy, đặt lên đường kẻ chữ xem có nhân đôi hay không với hạt tròn, cào bằng dao: các cách này hoặc không phân biệt được thạch anh với thủy tinh, hoặc làm hỏng hạt. Nhiều video "thử đá" trên mạng thực chất để bán hàng. Nếu chuỗi vòng có giá trị đáng kể, một lần kiểm định ở phòng thí nghiệm đá quý rẻ hơn nhiều so với nỗi băn khoăn kéo dài.
Thạch anh tái tạo và thạch anh nhân tạo
Ngoài thủy tinh còn có thạch anh nuôi cấy trong phòng thí nghiệm: cùng thành phần, cùng cấu trúc tinh thể, chỉ khác nguồn gốc. Loại này rất trong, màu đều, thường dùng cho đồng hồ và linh kiện; khi làm vòng nên được gọi là thạch anh nhân tạo. Phân biệt với thạch anh tự nhiên khó bằng mắt thường, cần thiết bị chuyên môn. Với người đeo hộ mệnh, điều quan trọng là được nói đúng và trả giá đúng.
Hỏi gì trước khi mua vòng thạch anh
Nên hỏi: đá tự nhiên hay nhân tạo, có nung, nhuộm không, xuất xứ khu vực nào nếu người bán biết, hạt mài từ đá thô hay đúc. Nên xin ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên, không lọc màu. Mua trực tiếp thì xin soi bằng đèn pin điện thoại. Người bán hiểu nghề thường sẵn lòng chỉ cho khách những vân, những bao thể nói lên đá thật.
Thạch anh hồng và thạch anh trắng: hai loại hay bị thay nhất
Thạch anh hồng tự nhiên hầu như luôn hơi đục, màu phấn nhạt, hiếm khi trong vắt. Một chuỗi "thạch anh hồng" trong như kính, hồng đậm như kẹo, nhiều khả năng là thủy tinh pha màu hoặc đá nhuộm. Thạch anh trắng thì khó hơn, vì thủy tinh trắng trong rất giống; lúc này nên tìm vết rạn nhỏ, đám mây mờ trong lòng hạt, và dùng phép thử phân cực. Hạt pha lê chì nặng tay, lấp lánh như kim cương giả, cũng hay bị gọi nhầm là thạch anh trắng.
Vòng thạch anh đã qua sửa: hạt nứt được dán, hạt thay giữa chừng
Ở chuỗi cũ hoặc chuỗi mua lại, đôi khi có hạt nứt được dán keo, hoặc vài hạt bị thay bằng hạt thủy tinh cùng màu. Soi lần lượt từng hạt, đếm xem hạt nào sáng trong hơn hẳn, hạt nào có đường keo mảnh. Nếu được thợ xỏ lại chuỗi, nên đếm số hạt và chụp ảnh trước khi giao, nhận lại thì đối chiếu. Thói quen nhỏ này tránh được chuyện hạt bị đổi mà không biết.
Tóm lại
Một chuỗi thạch anh thật thường có vân, có bao thể không đều, màu hơi lệch giữa các hạt; thủy tinh thì sạch quá, đều quá và hay có bọt khí tròn. Citrine đậm màu giá rẻ phần nhiều là thạch anh tím nung. Phép thử kính phân cực đáng tin hơn các mẹo hà hơi hay băng dính. Khi chọn vòng, có thể xem các mẫu thạch anh tím tại Thế Giới Phong Thủy dưới ánh sáng tự nhiên và hỏi rõ đá có qua xử lý hay không.